Ondervonden trauma: De stille invloed op therapeuten

Vicair trauma verwijst naar de impact van herhaalde ontmoetingen met indirect trauma tijdens het werken als hulpverlener.

De meeste cliënten die psychotherapie volgen, vertellen over hun trauma's die hun geestelijke gezondheid, relaties en werk hebben beïnvloed (Sawicki, 2019).

De emotionele impact van het inleven in overlevenden van een trauma verhoogt het risico van therapeuten op plaatsvervangend trauma, maar het is noodzakelijk om de posttraumatische groei van de cliënt te vergemakkelijken (Rothschild, 2023).

Dit artikel is gericht op het ondersteunen van alle hulpverleners die het risico lopen op plaatsvervangend trauma door de tekenen en symptomen te onderzoeken, preventiestrategieën aan te reiken en gratis wetenschappelijk onderbouwde interventies te bieden om je te helpen ermee om te gaan.

Voordat je verder gaat, dachten we dat je onze vijf tools voor positieve psychologie gratis zou willen downloaden. Deze boeiende, wetenschappelijk onderbouwde oefeningen helpen je om effectief om te gaan met moeilijke omstandigheden en geven je de tools om de veerkracht van je cliënten, studenten of werknemers te verbeteren.

Vicair trauma: hoe het beoefenaars van geestelijke gezondheidszorg beïnvloedt

Vicair trauma, soms ook compassiemoeheid of secundair trauma genoemd (Kim et al., 2021), kan een aanzienlijke impact hebben op beoefenaars van geestelijke gezondheidszorg die hun cliënten ondersteunen bij het herstel van traumatische ervaringen. Het gebeurt door de psychologische impact van herhaalde blootstelling aan traumaverhalen in de loop van de tijd (Gaboury & Kimber, 2022; Roberts et al., 2022).

Hier zijn enkele van de effecten die uit onderzoek naar voren komen (Sawicki, 2019):

1. Emotionele uitputting

Voortdurende blootstelling aan traumaverhalen van cliënten kan leiden tot emotionele uitputting. Je kunt je uitgeput, overweldigd en emotioneel uitgeput voelen.

2. Toegenomen stress en angst

Herhaaldelijk getuige zijn van of horen over traumatische gebeurtenissen verhoogt waarschijnlijk het stressniveau bij mensen die werkzaam zijn in de geestelijke gezondheidszorg. Je kunt symptomen ervaren als rusteloosheid, prikkelbaarheid en verhoogde angst.

3. Depersonalisatie en ontkoppeling

Overweldiging van het zenuwstelsel kan leiden tot emotionele onthechting van cliënten als een copingmechanisme, vaak een bevriezingsreactie genoemd. Deze depersonalisatie kan leiden tot gevoelens van gevoelloosheid, cynisme of onvermogen om er nog iets om te geven.

4. Verminderde empathie

Na verloop van tijd kan blootstelling aan trauma beoefenaars desensibiliseren, waardoor het voor hen moeilijker wordt om zich in te leven in de ervaringen van hun cliënten. Hierdoor kun je je schuldig of beschaamd voelen.

5. Lichamelijke symptomen

Ondervonden trauma kan leiden tot hoofdpijn, maag- en darmproblemen, hoge bloeddruk en vermoeidheid. De constante stress kan een tol eisen op de algemene gezondheid en het welzijn van de beoefenaar en eerder goed behandelde aandoeningen verergeren.

6. Verminderd professioneel functioneren

Een trauma kan het vermogen van mensen beïnvloeden om effectief te presteren op het werk. Ze kunnen moeite hebben om zich te concentreren, beslissingen te nemen of grenzen te handhaven met cliënten. Hersenmist is een veel voorkomend symptoom van verminderd executief functioneren als gevolg van plaatsvervangend trauma.

7. Burnout

Als er niets aan gedaan wordt, kan plaatsvervangend trauma leiden tot een toestand van emotionele, fysieke en mentale uitputting die burnout wordt genoemd. Burn-out kan leiden tot minder voldoening in het werk, ziekteverzuim en uiteindelijk de beslissing om het beroep te verlaten.

Wat zijn de meest voorkomende oorzaken van Vicarious Trauma?

Vicaire trauma's worden veroorzaakt door verschillende factoren die inherent zijn aan de aard van het werk van hulpverleners die routinematig werken met slachtoffers van trauma's (Kim e.a., 2021; Kounenou e.a., 2023; Sabin-Farrell & Turpin, 2003).

Enkele veel voorkomende oorzaken zijn:

• Herhaalde blootstelling aan traumatische verhalen
  Medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg horen vaak gedetailleerde verhalen over traumatische ervaringen van hun cliënten. Na verloop van tijd kan deze herhaalde blootstelling leiden tot plaatsvervangend trauma.
• Empathisch engagement
  Beoefenaars van geestelijke gezondheidszorg gaan empathisch om met hun cliënten, wat ertoe kan leiden dat ze een deel van de emotionele pijn en gedachten over hun verontrustende ervaringen absorberen.
• Slecht gedefinieerde professionele grenzen
  Wanneer beoefenaars te veel betrokken raken bij het leven van hun cliënten of zich verantwoordelijk voelen voor hun welzijn, kan dit hun kwetsbaarheid voor plaatsvervangend trauma vergroten.
• Zware werkdruk
  Drukke agenda's en lange werktijden kunnen de effecten van plaatsvervangend trauma verergeren. Professionals in de geestelijke gezondheidszorg die overspoeld worden met werk hebben minder middelen om om te gaan met de emotionele tol van hun werk.
• Een persoonlijke geschiedenis van trauma
  Blootstelling aan traumatische verhalen van cliënten kan traumatische ervaringen uit het verleden oproepen of reactiveren. Deze gedeelde ervaring kan echter ook een basis vormen voor empathie en vertrouwen in het vermogen van de cliënt om te groeien en te genezen.
• Onvoldoende ondersteuning
  Een gebrek aan steun van collega's of supervisors kan ervoor zorgen dat professionals in de geestelijke gezondheidszorg zich geïsoleerd en overweldigd voelen. Zonder mogelijkheden voor debriefing kan de impact van een plaatsvervangend trauma nog groter worden.
• Slecht organisatiemanagement
  Organisatorische factoren zoals een gebrek aan middelen, druk om productiviteitsdoelen te halen en een cultuur die productiviteit of winst belangrijker vindt dan zelfzorg kunnen bijdragen aan plaatsvervangend trauma.

Vicair vs. Secundair Trauma: Wat is het verschil?

Vicair trauma en secundair trauma zijn verwante concepten, maar hebben een iets andere betekenis.

Vicair trauma verwijst naar het emotionele, psychologische en soms fysieke leed dat wordt ervaren door mensen die tijdens hun werk worden blootgesteld aan de traumatische ervaringen van anderen.

Dit kunnen bijvoorbeeld geestelijk verzorgers, hulpverleners, maatschappelijk werkers en andere professionals zijn die regelmatig te maken hebben met slachtoffers van trauma. Vicair trauma kan resulteren in traumagerelateerde symptomen en leed (Sawicki, 2019).

Secundair trauma, aan de andere kant, verwijst specifiek naar het emotionele en psychologische leed ervaren door individuen in een nauwe relatie met een overlevende van een trauma, met inbegrip van familieleden, vrienden en andere hulpverleners.

Secundair trauma treedt indirect op, als deze personen getuige zijn van of horen over de traumatische ervaringen van een andere persoon, wat ertoe kan leiden dat ze bepaalde symptomen van trauma delen (Hesse, 2002).

Deze termen worden echter vaak door elkaar gebruikt, ondanks de verschillen die hierboven zijn beschreven.

Hoe tekenen en symptomen van slachtoffer-trauma te herkennen

Het herkennen van de tekenen en symptomen van plaatsvervangend trauma is een cruciale vaardigheid voor professionals in de geestelijke gezondheidszorg die overlevenden van trauma's ondersteunen (Kennedy & Booth, 2022).

Een aantal veelvoorkomende tekenen en symptomen zijn hierboven behandeld in het gedeelte over de effecten. Deze omvatten:

• Emotionele uitputting en een uitgeput gevoel (d.w.z. "leeglopen")
• Hoge stressniveaus die zich uiten in aanhoudende zorgen, rusteloosheid, prikkelbaarheid of hyperwaakzaamheid
• Depersonalisatie, waarbij beoefenaars zich gevoelloos of afgesloten kunnen gaan voelen van de ervaringen van hun cliënten
• Moeite met professionele grenzen, zoals overmatig betrokken raken bij het leven van cliënten en zich verantwoordelijk voelen voor hen buiten de professionele relatie.
• Compassiemoeheid, waarbij beoefenaars na verloop van tijd gedesensibiliseerd raken, waardoor het moeilijk voor hen wordt om zich in te leven in de ervaringen van hun cliënten of om te geven zoals ze dat vroeger deden.
• Somatische symptomen zoals hoofdpijn, maag- en darmproblemen, vermoeidheid of slapeloosheid
• Vermijdingsgedrag om met hun verdriet om te gaan, waaronder het vermijden van bepaalde cliënten of onderwerpen die verband houden met trauma, evenals het vermijden van discussies of reflecties over hun eigen emotionele reacties op hun werk.
• Verminderd professioneel functioneren, waaronder moeite met concentreren, beslissingen nemen of werkdruk beheren
• Persoonlijke levensimpact, waaronder problemen in hun persoonlijke relaties of een verminderde interesse in activiteiten waar ze ooit van genoten (bijvoorbeeld mensen die werken met overlevenden van seksueel misbruik kunnen interesse verliezen in fysieke intimiteit met hun partner).

Door deze tekenen en symptomen te herkennen, kunnen beoefenaars van geestelijke gezondheidszorg proactieve stappen ondernemen om plaatsvervangend trauma aan te pakken en prioriteit te geven aan hun eigen welzijn (Sawicki, 2019). Hieronder geven we een aantal tips over hoe je plaatsvervangend trauma kunt voorkomen en veerkracht kunt bevorderen.

8 Preventiestrategieën en -technieken voor secundair trauma

Het aanpakken van de oorzaken van plaatsvervangend trauma vereist een multidimensionele aanpak die het handhaven van gezonde grenzen, voortdurende ondersteuning en supervisie, het bevorderen van een cultuur van zelfzorg binnen organisaties en het implementeren van traumagerichte praktijken omvat (Rothschild, 2023; Sutton et al., 2022).

Door deze factoren aan te pakken, kunnen beoefenaars van geestelijke gezondheidszorg zichzelf beschermen tegen de schadelijke effecten van plaatsvervangend trauma en effectieve zorg blijven verlenen aan hun cliënten.

Hier zijn acht preventieve maatregelen:

1. Doe regelmatig aan zelfzorg om emotioneel welzijn te bevorderen. Denk hierbij aan lichaamsbeweging, mindfulness, hobby's, tijd doorbrengen met geliefden of activiteiten die vreugde en ontspanning brengen.
2. Handhaaf duidelijke grenzen tussen jezelf en je cliënten. Herken wanneer je een stapje terug moet doen en prioriteit moet geven aan je eigen welzijn. Oefen in nee zeggen wanneer dat nodig is en geef je grenzen aan om te voorkomen dat je overweldigd raakt.
3. Zorg voor een ondersteunend netwerk van vrienden, familieleden of collega's die emotionele steun en begrip kunnen bieden. Deel je ervaringen en gevoelens met vertrouwde personen die empathie en bevestiging kunnen bieden.
4. Neem mindfulness-oefeningen op in je dagelijkse routine om geaard en aanwezig te blijven. Mindfulnesstechnieken, zoals diepe ademhaling en meditatie, kunnen helpen om stress te verminderen en emotionele veerkracht te bevorderen.
5. Beperk de hoeveelheid blootstelling aan traumatisch materiaal, of het nu via nieuwsmedia, sociale media of discussies met de overlevende van het trauma is.
6. Neem de tijd om na te denken over je emoties, reacties en ervaringen met betrekking tot het ondersteunen van de overlevende van een trauma. Een dagboek bijhouden, expressief schrijven of je ervaringen bespreken met een supervisor of mentor kan je helpen om je gevoelens te verwerken en emotionele burn-out te voorkomen.
7. Leer de tekenen van compassiemoeheid herkennen, wat nauw verwant is aan plaatsvervangend trauma, en ontwikkel strategieën om er effectief mee om te gaan op basis van bovenstaande informatie. Dit kan ook het beoefenen van zelfcompassie en zelfkalmering inhouden.
8. Neem deel aan regelmatige supervisiesessies voor begeleiding, feedback en ondersteuning. Supervisie kan je helpen om moeilijke gevallen te verwerken, te debriefen na uitdagende interacties en om gebieden voor groei en zelfzorg te identificeren.

Door het implementeren van deze preventieve maatregelen, kunnen degenen die overlevenden van trauma ondersteunen hun risico op het ervaren van plaatsvervangend trauma verminderen en hun eigen zelfzorg en veerkracht bevorderen.

10 wetenschappelijk onderbouwde interventies om je te helpen ermee om te gaan

Omgaan met het risico van plaatsvervangend trauma is cruciaal voor mensen die werken in helpende beroepen, zoals therapeuten, adviseurs, verpleegkundigen, maatschappelijk werkers en hulpverleners.

Elk van deze 10 positieve psychologische interventies is gekoppeld aan wetenschappelijk onderbouwde artikelen boordevol gratis hulpmiddelen die ontworpen zijn om je van overleven naar bloeien en posttraumatische groei te brengen.

1. Zelfzorgpraktijken

Doe aan regelmatige zelfzorgactiviteiten zoals lichaamsbeweging, meditatie, ontspanning, hobby's of tijd doorbrengen met geliefden. Zorgen voor je fysieke en mentale gezondheid is essentieel voor veerkracht.

Bekijk voor meer ideeën ons artikel 10 Tips voor zelfzorg voor psychologen, therapeuten en counselors.

2. Supervisie, collegiale ondersteuning en mentorschap

Regelmatige supervisiesessies met een supervisor of peer supportgroepen kunnen een veilige ruimte bieden om moeilijke emoties en ervaringen te verwerken. Delen met anderen die de aard van je werk begrijpen, werkt validerend en ondersteunend. Mentorschap en coaching kunnen extra steun bieden in moeilijke tijden en een burn-out helpen voorkomen.

3. Gezonde grenzen

Door duidelijke grenzen te handhaven tussen werk en privé, beperk je je blootstelling aan traumatisch materiaal. Leer nee te zeggen als dat nodig is en geef prioriteit aan je eigen behoeften.

Bekijk ons artikel Hoe stel je gezonde grenzen tussen therapeut en cliënt voor tips.

4. Mindful aardingstechnieken

Deze oefeningen helpen je om aanwezig te blijven en overweldigende emoties te beheersen. Technieken zoals diepe ademhaling, progressieve spierontspanning of geleide beelden kunnen je helpen om gecentreerd en in het moment te blijven.

Ons artikel 10+ Mindful Grounding Techniques staat boordevol hulpmiddelen.

5. Onderwijs en training

Woon workshops, seminars of trainingen bij over trauma-geïnformeerde zelfzorgstrategieën. Ons artikel 23 Posttraumatische Groei Werkbladen voor Therapie verkent de wetenschap en geeft werkbladen die je kunt gebruiken om te groeien van plaatsvervangend trauma.

6. Neem een pauze

Regelmatige pauzes zijn nodig om uit te rusten en op te laden. Plan vrije tijd in om los te komen van werkgerelateerde stress en concentreer je op verjongende activiteiten.

We moeten rust niet zien als een beloning voor hard werken, maar als de basis voor optimale productiviteit en welzijn. Ons artikel Niet-slaap Diepe Rust (NSDR): Exploring a World Beyond Sleep gaat gedetailleerd in op de nieuwste wetenschappelijke inzichten en staat vol met NSDR-hulpmiddelen.

7. Gebruik je creativiteit

Doe aan creatieve zelfexpressie zoals schrijven, kunst, muziek of dans om je emoties op een gezonde manier uit te drukken en te verwerken.

Creatieve activiteiten zijn een vorm van zelfexpressie, verminderen stress en stimuleren catharsis. Lees ons artikel Fostering Creativity: 12 Strategies to Boost Creative Skills voor meer informatie.

8. Reflectieve praktijk

Reflecteer op je ervaringen en reacties op uitdagende situaties. Dagboeken of regelmatige zelfreflectie-oefeningen kunnen je helpen inzicht te krijgen in je emotionele reacties en patronen of triggers te identificeren.

Probeer onze 87 zelfreflectievragen voor introspectie [+oefeningen] voor ideeën.

9. Praktijken voor zelfcompassie

Zelfcompassie houdt in dat je jezelf met vriendelijkheid, begrip en acceptatie behandelt, vooral in tijden van lijden of moeilijkheden. Het cultiveren van zelfcompassie door middel van praktijken zoals zelfkalmering en mindfulness kan mensen helpen om te gaan met plaatsvervangend trauma en het risico op burn-out verminderen (Hashem & Zeinoun, 2020).

Probeer deze 8 krachtige oefeningen & werkbladen voor zelfcompassie.

10. Oogbewegingsdesensitisatie en opwerking (EMDR)

EMDR bestaat uit het opwerken van traumatische herinneringen door middel van bilaterale stimulatie, zoals oogbewegingen of tikken.

EMDR kan symptomen van plaatsvervangend trauma verminderen en emotionele veerkracht verbeteren bij professionals in de geestelijke gezondheidszorg die werken met kindermishandeling en verwaarlozing (Tsouvelas et al., 2019).

Kijk eens naar Wat is EMDR therapie? (Incl. Training & Apps) voor meer informatie.

Onthoud dat omgaan met plaatsvervangend trauma een doorlopend proces is en dat het essentieel is om prioriteit te geven aan je welzijn en hulp te zoeken wanneer dat nodig is.

Handige bronnen van PositivePsychology.com

Hier bij PositivePsychology.com hebben we veel hulpmiddelen om je te helpen voor jezelf te zorgen en plaatsvervangend trauma te voorkomen. De volgende artikelen staan vol met hulpmiddelen. De titels spreken voor zich.

• Burnout bij therapeuten begrijpen: 12 symptomen en hersteltips
• Wat zijn beschermende factoren in de psychologie? 36 Voorbeelden
• Veerkracht in de positieve psychologie: hoe terug te stuiteren
• CPTSD: Complex trauma en het herstel ervan begrijpen

Daarnaast kun je de volgende gratis werkbladen bekijken:

• Het Workplace Mindfulness werkblad leidt je door een mindful reflectie over het beoefenen van liefdevolle vriendelijkheid voor jezelf en anderen op het werk.
• Ons werkblad Veerkracht en Verandering kan je helpen je huidige hulpbronnen en uitdagingen te evalueren om je te helpen veranderingen aan te brengen die veerkracht opbouwen.
• Tot slot kan ons werkblad Grenzen op de werkplek je helpen grenzen te bepalen en te stellen op het werk om je geestelijke gezondheid te beschermen en je veilig te houden.

Een echte aanrader is The Science of Self-Acceptance Masterclass©, die is ontworpen om jou en je cliënten te ondersteunen bij het accepteren van onvolkomenheden en grenzen en het behouden van het gevoel goed genoeg te zijn. Dit kan vooral nuttig zijn wanneer je te maken hebt met compassiemoeheid of burn-out.

Als je op zoek bent naar meer wetenschappelijk onderbouwde manieren om anderen te helpen tegenslagen te overwinnen, bekijk dan deze verzameling van 17 gevalideerde veerkracht- en copingoefeningen. Gebruik ze om anderen te helpen herstellen van persoonlijke uitdagingen en tegenslagen om te zetten in kansen voor groei.

Boodschap mee naar huis

Alle soorten hulpverleners lopen het risico op plaatsvervangende trauma's, maar vooral degenen die regelmatig met slachtoffers van trauma's werken en herhaaldelijk blootgesteld worden aan traumaverhalen.

Deze verhalen kunnen nogal onsamenhangend zijn en doorspekt met hiaten in het begrip van een cliënt of in zijn vermogen om zijn ervaring te verwoorden.

Met name psychotherapeuten en counselors moeten soms getraumatiseerde cliënten helpen om hun verhaal te reconstrueren, zodat ze kunnen begrijpen wat hen is overkomen en kunnen genezen.

Zelfzorg en regelmatige supervisie zijn daarom essentieel voor alle hulpverleners die werken met getraumatiseerde groepen cliënten om compassiemoeheid, plaatsvervangend trauma en burn-out te voorkomen.

Als je nog andere zelfzorgstrategieën hebt die je nuttig vindt, deel ze dan in de reacties.

We hopen dat je dit artikel met plezier hebt gelezen. Vergeet niet onze vijf tools voor positieve psychologie gratis te downloaden.