Gezonde grenzen stellen tussen therapeut en cliënt

Of we er nu wel of niet over nadenken, ieder van ons draagt een impliciete set grenzen met zich mee die dicteren hoe we verwachten te worden behandeld in de professionele omgeving.

In sommige beroepen is het echter van cruciaal belang om ons bewust te worden van deze verwachtingen.

Therapie is een van deze beroepen.

Inderdaad, het begrijpen en communiceren van je grenzen als therapeut is essentieel, niet alleen voor je eigen bescherming, maar ook om er zeker van te zijn dat je voldoet aan je wettelijke en ethische verplichtingen tegenover je cliënt.

In dit artikel gaan we in op het belang van het stellen van grenzen met je therapiecliënten, geven we je strategieën om deze grenzen te communiceren en wijzen we je op een aantal nuttige bronnen om je te helpen meer te leren.

Voordat je verder gaat, willen we onze vijf tools voor positieve psychologie gratis downloaden. Deze praktische, wetenschappelijk onderbouwde oefeningen geven je handvatten om jezelf of je cliënten te helpen gezonde grenzen te stellen en te handhaven.

Ethische praktijken van psychologen en coaches

Ethiek moet in alle stadia van de coaching of therapeutische relatie voorop staan.

Als je bijvoorbeeld overweegt of je de juiste expertise hebt om een potentiële cliënt te helpen, of een bepaalde vorm van behandeling geschikt is, of dat je een cliënt moet doorverwijzen naar iemand anders voor extra ondersteuning, dan moeten je ethische verplichtingen als behandelaar een rol spelen in je beslissing.

Wanneer je overweegt hoe je ethisch verantwoord kunt werken als psycholoog, therapeut of coach, moet je kijken naar de bestuurs- en regelgevende instanties voor deze verschillende soorten werk, die elk hun eigen ethische code hebben.

Voorbeelden van dergelijke instanties zijn de American Psychological Association (APA), de American Counseling Association en de International Coaching Federation, die elk een openbaar toegankelijke gedragscode hebben.

In deze codes zul je zien dat de discussie over grensschendingen draait om twee belangrijke schendingen: grenzen van competentie en meervoudige relaties.

Grenzen van competentie

Volgens de ethische code van de APA (2017) mogen therapeuten alleen diensten verlenen met populaties en in expertisegebieden die binnen de grenzen van hun competentie vallen. Deze competentie kan voortkomen uit de opleiding, training, ervaring onder supervisie, consultatie, studie of professionele ervaring van de therapeut.

Ook wanneer een professioneel begrip van de demografische factoren van een individu, zoals genderidentiteit, taal, seksuele geaardheid of cultuur, noodzakelijk wordt geacht om effectieve therapie te bieden en de therapeut dit niet bezit, moeten cliënten worden doorverwezen naar een professional met de relevante expertise.

Meerdere relaties

De ethische code van de APA (2017) definieert meervoudige relaties wanneer een psycholoog een professionele rol vervult met een persoon en tegelijkertijd een andere rol vervult of belooft te vervullen met die persoon of een andere persoon die nauw daarmee verbonden is.

Voorbeelden van dergelijke rollen zijn seksuele, sociale, familiale en zakelijke relaties.

De code waarschuwt dat meerdere relaties de objectiviteit, competentie of effectiviteit van een psycholoog bij het uitoefenen van zijn functie kunnen schaden en het risico kunnen inhouden van uitbuiting of schade aan een cliënt (APA, 2017).

Richtlijnen voor best practices voor therapeuten en coaches sluiten echter niet expliciet alle meervoudige relaties uit.

Zur (n.d.a) merkt op dat meervoudige relaties onvermijdelijk zijn in veel kleine en onderling afhankelijke gemeenschappen, zoals in het leger, gemarginaliseerde gemeenschappen (bijv. LGBTQ+ en dovengemeenschappen), kerkgroepen, plattelandsgemeenschappen en universiteitscampussen.

In een geïsoleerde plattelandsgemeenschap kan een therapeut bijvoorbeeld psychologische diensten verlenen aan de huisarts en ook medische diensten van die arts vragen als er geen redelijk alternatief is.

Er wordt over het algemeen geadviseerd dat therapeuten situaties met meerdere relaties vermijden. Wanneer zo'n situatie echter niet vermeden kan worden, moeten ze hun acties overwegen in overleg met collega's en de relevante ethische code (Barnett & Hynes, 2015).

6 manieren om gezonde grenzen te stellen met je cliënten

Het bovenstaande zijn slechts twee voorbeelden van grenzen die je als therapeut zou moeten aanhouden.

Andere grenzen kunnen plooibaarder zijn of verschillen tussen verschillende therapeuten die verschillende therapiestijlen gebruiken.

Andere soorten grenzen om te overwegen zijn de volgende (Gutheil & Gabbard, 1993):

• Zelfonthulling door therapeuten
• Lichamelijke aanraking
• Uitwisseling van geschenken
• Tarieven en betalingswijzen
• Communicatiekanalen
• Duur en locatie van sessies
• Contact buiten de therapieruimte

Het stellen van duidelijke grenzen dient zowel de therapeut als de cliënt, omdat het helpt bij het creëren van een ondubbelzinnige set basisregels waarop vertrouwen kan worden opgebouwd en die het gedrag van zowel de cliënt als de therapeut sturen (Barnett, 2017).

De doordachte communicatie van grenzen kan ook de toewijding van de therapeut overbrengen om te handelen in het belang van de cliënt en de verzekering dat ze de cliënt niet opzettelijk zullen schaden (Barnett, 2017).

Laten we eens kijken naar zes strategieën om gezonde grenzen te stellen en te communiceren met je therapiecliënten.

1. Contracten en geïnformeerde toestemming gebruiken

Het is belangrijk om geïnformeerde toestemming te krijgen van cliënten voordat een therapie wordt gestart.

Deze eerste stap in het therapieproces kan dienen als een nuttige gelegenheid om regels en richtlijnen op te stellen voor gepast gedrag en communicatie.

Een manier om deze verwachtingen vast te stellen is het ontwerpen en delen van een gestandaardiseerde set intakematerialen voor cliënten, wat digitaal kan worden gedaan met behulp van een blended care tool zoals Quenza (hier afgebeeld).

Een van de voordelen van het aanbieden van digitale geïnformeerde toestemmings- en toestemmingsdocumenten is dat het de documentatie en het bijhouden van gegevens voor beoefenaars kan vergemakkelijken.

Het stelt cliënten ook in staat om belangrijke informatie in hun eigen tempo op te nemen, wat beter is dan een opgejaagd gevoel aan het begin van hun eerste therapiesessie.

Therapeuten moeten er echter altijd voor zorgen dat ze toestemmingsformulieren en contracten zoals deze verstrekken in combinatie met een persoonlijk gesprek en de mogelijkheid om vragen te stellen over verwachtingen en grenzen.

2. Tijd bijhouden

Let op dat je niet afwijkt van de sessietijden die zijn vastgelegd in het contract tussen de therapeut en de cliënt of tijdens het geïnformeerde toestemmingsproces. Stel ook expliciet verwachtingen op over stiptheid en de gevolgen als een cliënt herhaaldelijk te laat komt op sessies.

Als je merkt dat je e-mails of telefoontjes van klanten beantwoordt terwijl je tijd aan andere taken besteedt of als je andere gemaakte afspraken schendt, pauzeer dan even en heroverweeg.

Overweeg om je cliënt beleefd te herinneren aan de grenzen die je hebt gesteld aan het begin van de therapierelatie en laat hem of haar weten wanneer het redelijkerwijs acceptabel is om contact met je op te nemen en een reactie te verwachten.

Als je tijdens persoonlijke sessies met bepaalde cliënten regelmatig je tijdslimiet overschrijdt, plaats dan een klok op een zichtbare maar niet opdringerige plek. Onthoud dat het aanvaardbaar en zelfs nuttig is om af en toe een blik op de klok te werpen om jou en je cliënt op het juiste spoor te houden.

3. Denk aan zelfonthulling

De American Counseling Association merkt op dat wanneer zelfonthulling door een counselor spaarzaam, professioneel en gepast wordt gebruikt, dit vertrouwen en empathie kan kweken en de therapeutische alliantie kan versterken. Wanneer het echter te royaal of ongepast wordt gebruikt, kan het de focus van de cliënt weghalen en de vooruitgang doen ontsporen (Bray, 2019).

Voordat therapeuten zichzelf openbaren, moeten ze mogelijke onderliggende motieven onderzoeken, zoals persoonlijke validatie, en overwegen of de informatie de perceptie van de cliënt van de competentie of professionaliteit van de therapeut kan ondermijnen (Sadighim, 2014).

4. Blijf je bewust van persoonlijke gevoelens

Als je het spannend vindt om tijd door te brengen met een bepaalde cliënt, onderzoek dit gevoel dan in een supervisie- of consultsessie. Het bespreken van sociale of romantische gevoelens over een cliënt met je collega of supervisor kan angst oproepen, maar dit is een perfect gebruik van overleg.

Bespreek met je collega of leidinggevende de emoties die je ervaart en bedenk een plan om ze te beheersen of op te lossen. Uiteindelijk kan dit betekenen dat je de cliënt doorverwijst naar een andere therapeut of coach.

5. Denk na over de implicaties van fysieke aanraking

De houding van therapeuten ten opzichte van fysieke aanraking kan een gevolg zijn van hun opleiding en therapeutische benadering. Zo zullen analytisch opgeleide therapeuten hun cliënten minder snel omhelzen, terwijl humanistisch opgeleide therapeuten dit eerder zullen doen.

Hoewel fysieke, niet-seksuele aanrakingen niet per definitie in strijd zijn met ethische normen, is het belangrijk om na te denken over jouw grenzen, de grenzen van de cliënt en de implicaties van aanrakingen. Ook is het belangrijk om ervoor te zorgen dat de cliënt zich in controle voelt.

Als je twijfelt, kijk dan naar de cliënt. Als je cliënt bijvoorbeeld overstuur is en je overweegt hem of haar troost te bieden in de vorm van een knuffel, vraag hem of haar dan eerst om toestemming.

6. Wees voorzichtig met het geven van cadeaus

Verschillende therapeuten hebben verschillende filosofieën over het uitwisselen van geschenken met cliënten. Sommigen hebben geleerd dat het ontvangen of geven van geschenken nooit acceptabel is, terwijl anderen denken dat deze praktijken onder bepaalde omstandigheden acceptabel zijn. Nogmaals, dit hangt vaak af van de opleiding van een therapeut.

Op dit moment verbiedt geen van de ethische codes van de grote therapieorganisaties geschenken (Zur, n.d.b). Toch is het aan te raden om elke uitwisseling van geschenken en gerelateerde gesprekken duidelijk te documenteren in je cliëntendossiers.

In sommige culturen zijn kleine geschenken een teken van respect en dankbaarheid. Daarom moeten therapeuten niet alleen kijken naar de monetaire waarde van een geschenk, maar ook naar de motivaties en symboliek die ten grondslag liggen aan de uitwisseling van geschenken, rekening houdend met cultuur, etniciteit, therapeutische stijl, geschiedenis van de cliënt en diagnose.

Grenzen aangeven bij veeleisende cliënten

Duidelijk zijn over grenzen, rollen en verantwoordelijkheden aan het begin van een therapeutische relatie kan problemen later helpen voorkomen. Maar zelfs na deze eerste discussie kunnen therapeuten erachter komen dat sommige cliënten grenzen blijven opzoeken.

Naast het regelmatig herzien van de vastgestelde grenzen tijdens de therapeutische relatie, zijn er nog een paar andere stappen die je kunt nemen:

• Geef complimenten en positieve bekrachtiging als de cliënt zich aan de grenzen houdt.
• Probeer zo snel mogelijk assertief te zijn wanneer grenzen worden overschreden, en beschrijf waarom een bepaald gedrag ongepast was.
• Overweeg om een grensbeheerplan op te stellen door aan te geven wat er zal gebeuren als de grens opnieuw wordt overschreden.
• Als je in een team of kliniek werkt, overweeg dan om een collega te betrekken bij een moeilijk grensverleggend gesprek.
• Als je niet zeker weet of een grens is overschreden, raadpleeg dan de ethische code van je vereniging en vertrouwde collega's en houd documentatie bij van het incident.
• Overweeg om de cliënt door te verwijzen naar een andere coach of therapeut als je je niet op je gemak voelt of niet competent genoeg bent om een bepaalde cliënt te helpen zich aan grenzen te houden.

Een opmerking over grenzen met sociale media en telefoongesprekken

Afhankelijk van wanneer je je opleiding hebt gevolgd, heb je misschien wel of niet geleerd hoe je omgaat met grenzen binnen de context van sociale media, virtuele therapie of telefoongesprekken.

Een goede algemene regel is om een formeel beleid voor sociale netwerken en grenzen rond sociale media op te nemen als onderdeel van het geïnformeerde toestemmingsproces (Lannin & Scott, 2013).

Je kunt bijvoorbeeld aangeven dat je geen contact maakt met cliënten op sociale mediaplatforms of dat je hun vriendschapsverzoeken op Facebook niet accepteert.

Om dit te versterken, kunnen therapeuten het nuttig vinden om persoonlijke en professionele profielen te scheiden en hun privacy-instellingen op persoonlijke profielen te beveiligen (Bratt, 2010; Myers, Endres, Ruddy, & Zelikovsky, 2012).

Stel daarnaast grenzen aan het doel van sms'jes en telefoongesprekken in je geïnformeerde toestemmingsproces. Je kunt bijvoorbeeld sms'jes en telefoongesprekken beperken tot discussies over administratieve zaken, zoals het plannen van afspraken.

Houd bij het bepalen van de grenzen rond gesprekken en berichten rekening met je therapeutische aanpak en of constante beschikbaarheid of reactiviteit ongezonde afhankelijkheid kan bevorderen of de mogelijkheden voor cliënten om zelfstandig problemen op te lossen kan beperken.

4 Handige werkbladen en boeken over dit onderwerp

Hopelijk begrijp je nu een aantal nuttige strategieën voor het vaststellen van gezonde grenzen met je therapiecliënten. Kijk voor meer ideeën eens naar deze waardevolle werkbladen en boeken over dit onderwerp.

1. Gids voor de beoefenaar van ethische besluitvorming - Dr. Holly Forester-Miller en Dr. Thomas E. Davis

Deze gids, ontworpen om leden van de American Counseling Association te helpen, dient als een stap-voor-stap oefening die professionals in de hulpverlening kunnen gebruiken om tot beslissingen te komen en ethische dilemma's in hun werk aan te pakken.

Vind het boek op Counseling.org.

2. Assertiviteit Review

Het is nuttig voor therapeuten om na te denken over de situaties waarin ze grenzen moeten stellen en te bedenken hoe ze in de toekomst willen reageren. Dit handige werkblad helpt om na te denken over wanneer en hoe assertiever zijn waardevol zou zijn.

3. Grensoverschrijdingen in de klinische praktijk voorkomen - Prof. Thomas Gutheil en Archie Brodsky

In dit boek wordt aan de hand van praktische casusvignetten onderzocht hoe therapeuten op een verantwoorde manier kunnen omgaan met een reeks mogelijke schendingen van grenzen, waaronder fysieke aanraking, het geven van cadeaus en meer.

Vind het boek op Amazon.

4. Ethiek in de psychologie en de geestelijke gezondheidszorg: Normen en gevallen (4e editie) - Dr. Gerald P. Koocher en Prof. Patricia Keith-Spiegel

Dit boek bevat meer dan 700 illustratieve casestudies over ethische uitdagingen voor professionals in de geestelijke gezondheidszorg en behandelt onderwerpen variërend van sociale media tot culturele overwegingen.

Vind het boek op Amazon.

Een blik op grenzen met uitdagende cliënten

In je werk als therapeut zul je onvermijdelijk cliënten tegenkomen die herhaaldelijk je grenzen opzoeken.

Therapie is namelijk een beroep waarbij de therapeut en de cliënt op zijn minst een zekere mate van psychologische kwetsbaarheid ervaren.

Verschillende psychologische aandoeningen waarvoor cliënten vaak naar therapeuten worden doorverwezen, hebben grensproblemen als kenmerk van de aandoening. Voorbeelden van dergelijke aandoeningen zijn borderline en afhankelijke persoonlijkheidsstoornissen (Gutheil, 2005).

Als je werkt met cliënten die herhaaldelijk grenzen uitdagen, overweeg dan enkele van de volgende adviezen (Gutheil, 2005):

• De therapeut moet zich bewust blijven van kwesties met betrekking tot overdracht en tegenoverdracht.
• Therapeuten moeten op hun hoede blijven voor de manier waarop cliënten met bepaalde stoornissen de perceptie of herinnering van de therapeut aan gebeurtenissen of gesprekken kunnen betwisten of verdraaien.
• Therapeuten moeten zichzelf goed in de gaten houden als ze zichzelf betrappen op dingen die ze normaal gesproken niet doen met cliënten, omdat deze afwijkingen van de norm kunnen duiden op een zich ontwikkelend grensprobleem.
• Therapeuten moeten erop letten of grensschendingen zich voordoen tijdens bepaalde fasen van een sessie (bijv. bij het opstaan van iemands stoel om weg te gaan) en dit beschouwen als een onderwerp voor onderzoek in een latere sessie.
• Therapeuten moeten grensproblemen tijdens consulten bespreken met collega's en steun zoeken.

Tot slot merkt de APA op dat therapeuten die zich machteloos of bedreigd voelen tijdens hun interacties met cliënten vanwege herhaalde schendingen van de grenzen, mogelijk niet voldoen aan de eerder onderzochte competentiestandaarden (Behnke, 2004). De therapeut kan zich niet langer in staat voelen om competente diensten aan te bieden vanwege zijn emotionele reacties op de schending van de grenzen.

In dergelijke gevallen kan het doorverwijzen van de cliënt naar een andere bron van ondersteuning de meest geschikte en ethische handelwijze zijn.

PositivePsychology.com's Hulpmiddelen

Hier vind je nog meer nuttige en relevante werkbladen en artikelen om grenzen te verkennen:

• Verschillende manieren om beleefd 'nee' te zeggen
  Dit hulpmiddel vergemakkelijkt assertieve communicatie en helpt de lezer beleefde zinnen te formuleren bij het stellen van persoonlijke grenzen.
• Ik-verklaringen gebruiken in gesprekken
  Dit werkblad geeft de lezer het vertrouwen om persoonlijke grenzen te stellen en moeilijke gesprekken te voeren.
• Gezonde grenzen stellen: 10 voorbeelden + PDF werkbladen
  Dit artikel onderzoekt hoe gezonde grenzen eruit zien en hoe noodzakelijk ze zijn voor effectieve zelfzorg. Het biedt ook nuttige voorbeelden en werkbladen om het verkennen van grenzen met zowel volwassenen als kinderen te vergemakkelijken.

Als je cliënten in staat wilt stellen om effectieve grenzen op te bouwen en te handhaven, overweeg dan deze verzameling van 17 gevalideerde oefeningen voor het opbouwen van grenzen. Gebruik ze om cliënten te helpen zelfrespect, autonomie en emotionele veerkracht te bevorderen.

Boodschap mee naar huis

We hopen dat we je een aantal ideeën hebben gegeven voor het vaststellen en communiceren van betere grenzen met je therapiecliënten. Tijdens dit proces moet je het belang van de cliënt, je therapeutische benadering en gevestigde ethische richtlijnen als je noordelijke sterren beschouwen.

En als je twijfelt, denk dan aan de drie kritische stappen (Gutheil, 2005):

1. Professioneel zijn.
2. Bespreek de situatie met de cliënt (en collega's).
3. Zorg voor een duidelijke documentatie van eventuele grensschendingen.

Als je deze stappen volgt, weet je zeker dat je het beste met je cliënt voorhebt en tegelijkertijd aan je eigen wettelijke en ethische verplichtingen voldoet.

We hopen dat je dit artikel met plezier hebt gelezen. Vergeet niet onze vijf tools voor positieve psychologie gratis te downloaden.