Nu kunstmatige intelligentie (AI) verandert hoe we de wereld zien, hoe verandert dan ook je eigen gevoel van bijdrage of relevantie?
Mythe: Existentiële angst voor AI komt voort uit angst voor de technologie zelf.
Feit: Onderzoek suggereert dat het vaker geworteld is in onzekerheid over agency, betekenis en verantwoordelijkheid wanneer de verbeelde toekomst vorm krijgt (Frenkenberg & Hochman, 2025).
Kunstmatige intelligentie (AI) wordt vaak besproken in termen van snelheid, vermogen en impact.
Minder vaak besproken is hoe het voelt om ernaast te leven.
Voor velen van ons blijft het onbehagen rond AI niet beperkt tot zorgen over banen of vaardigheden. Het uit zich meer in stilte, als vragen over relevantie, bijdrage en waar we passen in een veranderend landschap.
Deze reacties weerspiegelen bekende menselijke reacties op onzekerheid, vooral wanneer verandering raakt aan identiteit, oordeel en betekenis. Wanneer technologieën een nieuwe vorm geven aan de manier waarop beslissingen worden genomen of waarde wordt toegekend, is het normaal dat we onze plaats heroverwegen.
Dit artikel onderzoekt existentiële angst voor AI, niet als een voorspelling over de toekomst, maar als een psychologische ervaring die zich in het heden ontvouwt. Door te begrijpen wat deze angst weerspiegelt en hoe deze zich ontwikkelt, wordt het mogelijk om AI met meer vastberadenheid, helderheid en intentie te benaderen, zelfs als zekerheid buiten bereik blijft.
Voordat je verder gaat, dachten we dat je onze vijf tools voor positieve psychologie gratis zou willen downloaden. Deze boeiende, wetenschappelijk onderbouwde oefeningen helpen je om effectief om te gaan met moeilijke omstandigheden en geven je de tools om de veerkracht van je cliënten, studenten of werknemers te verbeteren.
Existentiële angst voor AI kan rustiger aanvoelen en moeilijker te benoemen zijn dan andere vormen van angst. In plaats van angst of paniek, kan het verschijnen als onbehagen, een subtiel gevoel van desoriëntatie, of verminderde relevantie.
"Zal mijn baan veranderen?" gaat vaak snel over in iets diepers: "Waar pas ik nu?" als zorgen over relevantie veranderen in angsten om overbodig te worden.
Existentiële angst ontstaat meestal wanneer mensen zich voorstellen wat de toekomst van hen zou kunnen vragen, in plaats van te reageren op iets dat al gebeurd is (Frenkenberg & Hochman, 2025).
Dit verklaart waarom angst voor AI vaak gepaard gaat met nieuwsgierigheid en interesse. Misschien voel je je aangetrokken tot de mogelijkheden van AI, maar weet je nog niet precies wat die mogelijkheden inhouden. Misschien ben je geïnteresseerd in wat AI te bieden heeft, maar toch onzeker over de snelheid waarmee het zich ontwikkelt.
Deze dubbele ervaring weerspiegelt een verstoring in oriëntatie: Wanneer vertrouwde manieren om bij te dragen minder stabiel aanvoelen, volgt angst, wat eerder duidt op onzekerheid over de betekenis dan op onvermijdelijkheid (Frenkenberg & Hochman, 2025).
Waarom AI deze diepere vragen oproept
Terwijl zorgen over automatisering en vervanging gepaard gaan met veel technologische vooruitgang, wordt AI vaak gezien als een stap verder reikend in wie invloed heeft, wiens oordeel telt en waar de verantwoordelijkheid ligt.
Wanneer systemen een zekere mate van onafhankelijkheid lijken te hebben, kan AI minder aanvoelen als een hulpmiddel en meer als een verschuiving in de verdeling van agency en verantwoordelijkheid.
Zelfs wanneer AI is ontworpen om het menselijk oordeel en de menselijke identiteit te ondersteunen, wordt de psychologische impact gevormd door wat deze systemen impliceren over de vraag of iemands oordeel, ervaring of bijdrage nog steeds gewicht in de schaal legt (Bryson, 2019).
Omdat agency en identiteit centraal staan in hoe mensen hun rol in de wereld begrijpen, kunnen waargenomen verschuivingen in wie beslist of wie verantwoordelijk blijft, destabiliserend aanvoelen.
Dit onbehagen wordt vaak omschreven als existentiële angst, die vragen oproept over betekenis, relevantie en agency. Het weerspiegelt verbeelde toekomsten waarin de rol van mensen zich verminderd of onduidelijk voelt, zelfs als die toekomsten speculatief blijven (Hilliard et al., 2025).
Existentiële angst voor AI blijft niet altijd reflectief. Na verloop van tijd kan het de motivatie ondermijnen. Wanneer onzekerheid blijft hangen en het gevoel van invloed klein aanvoelt, maakt betrokkenheid vaak plaats voor terugtrekking. Verhalen waarin AI wordt voorgesteld als onvermijdelijk of onstuitbaar kunnen deze verschuiving versterken, waardoor persoonlijke inspanningen minder zinvol worden.
Vanuit een psychologisch standpunt laat dit patroon aangeleerde hulpeloosheid zien. Als mensen gaan geloven dat de resultaten vaststaan of buiten hun invloed liggen, zullen ze eerder geneigd zijn zich terug te trekken, zelfs als er nog mogelijkheden zijn om iets te doen (Abramson et al., 1978). Het probleem is niet apathie; het is de perceptie dat individuele keuzes er niet meer toe doen.
De manier waarop mensen verandering waarnemen en uitleggen is belangrijk. Wanneer AI-gerelateerde onzekerheid wordt gezien als permanent of onveranderlijk, wordt de existentiële angst groter. Reflectie verandert in berusting, nieuwsgierigheid verdwijnt en ontkoppeling wordt een manier om je te beschermen tegen onzekerheid die onveranderlijk aanvoelt.
Hoe verhalen existentiële angst vormen
Existentiële angst voor AI ontwikkelt zich niet geïsoleerd. Het wordt gevormd, versterkt en soms beperkt door de verhalen die mensen tegenkomen over wat de toekomst in petto heeft.
Wanneer technologieën complex of onbekend zijn, worden verhalen snelkoppelingen voor betekenis, die mensen helpen zich voor te stellen wat er gaat komen en waar ze in zouden kunnen passen (Cave et al., 2018).
Apocalyptische of sterk gepolariseerde verhalen hebben de neiging om deze denkbeeldige toekomsten te beperken, waardoor vragen over het doel en de relevantie moeilijker op te lossen zijn. Als AI vooral wordt gezien als een kracht die menselijke rollen zal vervangen, overheersen of uitwissen, wordt het scala aan mogelijke uitkomsten kleiner en neemt de angst toe.
Onderzoek naar de beeldvorming en perceptie van AI suggereert dat emotioneel extreme verhalen onevenredig veel gewicht in de schaal leggen wanneer het begrip beperkt is (Cave et al., 2018).
Deze voorstellingen hoeven niet letterlijk geloofd te worden om effect te hebben. Herhaalde blootstelling vormt verwachtingen en beïnvloedt op subtiele wijze hoe mensen hun eigen waarde en agency interpreteren in een AI-gevormde wereld.
Blootstelling aan een breder scala aan verhalen kan deze impact verzachten. Als toekomstbeelden meervoudig zijn in plaats van enkelvoudig, heeft existentiële angst meer ruimte om zich te nestelen. Betekenis wordt iets waarover nog onderhandeld kan worden, in plaats van iets dat zich afgesloten voelt. Als de verbeelde toekomst zich uitbreidt, neemt de angst vaak af en blijft er meer behoefte over aan oriëntatie dan aan zekerheid.
Herstel van oriëntatie in een door AI gevormde wereld
Als de toekomst onduidelijk aanvoelt, zoeken mensen vaak naar houvast. In de context van AI weerspiegelt existentiële angst vaak eerder een behoefte aan oriëntatie dan aan antwoorden.
Zekerheid is zelden beschikbaar in perioden van technologische verandering, maar oriëntatie kan nog steeds herwonnen worden.
Betekenis keert terug door alledaagse vormen van betrokkenheid. Het wordt versterkt wanneer mensen kunnen zien hoe hun keuzes ertoe doen, wanneer menselijk oordeel wordt gewaardeerd naast technische bekwaamheid en wanneer deelname actief voelt in plaats van overgeslagen. Hoe betrokken en geïnformeerd mensen zich voelen, bepaalt hoe ze betekenis geven aan opkomende technologieën, vooral wanneer de zekerheid beperkt is (Cave et al., 2018).
Agency speelt ook een stillere rol. Betrokkenheid met AI hoeft niet volledig of onmiddellijk te zijn. Het kan selectief zijn, geleidelijk en gevormd door de context. Door te kiezen hoe en wanneer je ermee aan de slag gaat, kun je het gevoel van invloed herstellen, zelfs als bredere systemen complex of onbekend aanvoelen.
Oriëntatie in een door AI gevormde wereld komt voort uit het herkennen waar betekenis, bijdrage en keuze aanwezig blijven terwijl het landschap blijft verschuiven en evolueren.
Boodschap mee naar huis
Existentiële angst voor AI is geen teken van kwetsbaarheid of weerstand tegen verandering. Het weerspiegelt vaak zorg, reflectie en een verlangen om relevant en zinvol te blijven in een wereld die steeds onzekerder aanvoelt.
Wanneer vertrouwde rollen of bronnen van waarde minder duidelijk aanvoelen, weerspiegelt onbehagen eerder een verlies aan oriëntatie dan een verlies aan doelgerichtheid.
AI kan tools, processen en systemen een nieuwe vorm geven, maar het neemt de menselijke behoefte aan betekenis, oordeel of participatie niet weg. Die behoeften blijven bestaan terwijl het landschap verandert.
Oriëntatie keert niet terug door zekerheid, maar door keuze, als we beslissen hoe we ons engageren, waar onze aandacht naartoe gaat en welke bijdragen er nog toe doen.
Wanneer angst wordt behandeld als informatie in plaats van als instructie, wordt het gemakkelijker om geaard, reflectief en intentioneel te blijven, zonder te haasten naar antwoorden of je terug te trekken van de vragen.
Wat is de volgende stap?
Dit artikel biedt angsthulpmiddelen, zoals vijf aardingshulpmiddelen. Gebruik ze om geaard te blijven terwijl je nadenkt over je unieke en relevante betekenis in een veranderende wereld.
Als je nieuwsgierig bent naar hoe AI de psychologische zorg een nieuwe vorm geeft, is ons artikel over het gebruik van AI in de psychologie zeker de moeite waard om te lezen.
Waarom geeft AI mij het gevoel dat ik overbodig of vervangbaar ben?
AI kan zorgen oproepen over noodzaak of vervangbaarheid wanneer het verandert hoe werk wordt gedaan of hoe waarde wordt gemeten. Wanneer systemen taken lijken uit te voeren die ooit waren gebonden aan menselijk oordeel of menselijke ervaring, is het gebruikelijk om je af te vragen of iemands bijdragen er nog wel toe doen. Deze reacties gaan minder over de technologie zelf en meer over onzekerheid over rollen, agency en hoe betekenis behouden blijft tijdens verandering.
Kan ik angstig zijn voor AI en toch geïnteresseerd zijn in het gebruik ervan?
Ja. Angst en nieuwsgierigheid gaan vaak hand in hand bij snelle veranderingen en onduidelijke resultaten. Je kunt je aangetrokken voelen tot wat AI je kan bieden, maar je kunt je ook onzeker voelen door de snelheid waarmee verwachtingen veranderen. Die spanning weerspiegelt vaak een bedachtzaam engagement en een poging om te begrijpen wat nieuwe mogelijkheden betekenen, in plaats van weerstand of vermijding.
Referenties
Abramson, L. Y., Seligman, M. E., & Teasdale, J. D. (1978). Aangeleerde hulpeloosheid bij mensen: Kritiek en herformulering. Tijdschrift voor Abnormale Psychologie, 87(1), 49-74. https://doi.org/10.1037/0021-843X.87.1.49
Frenkenberg, A., & Hochman, G. (2025). Het is eng om het te gebruiken, het is eng om het te weigeren: De psychologische dimensies van AI-adoptie - angst, motieven en afhankelijkheid. Systemen, 13(2), 82. https://doi.org/10.3390/systems13020082
Hilliard, A., Kazim, E., & Ledain, S. (2025). Nemen de robots het over? Over AI en waargenomen existentiële risico's. AI en ethiek, 5, 2929-2942. https://doi.org/10.1007/s43681-024-00600-9
Over de auteur
Matthew Lampe, PsyD, is een organisatieveranderingsstrateeg en consultant voor leiderschapsontwikkeling die zich richt op hoe mensen verandering ervaren, interpreteren en erop reageren terwijl ze leren en groeien in het dagelijks leven en op het werk. Hij werkt met leiders en organisaties aan mensgerichte veranderingsinitiatieven. Hij is de gastheer en bedenker van de ScienceForWork podcast, waar hij op bewijs gebaseerde psychologie vertaalt naar praktische inzichten om het werk beter te maken.
Kunstmatige intelligentie (AI) wordt vaak besproken in termen van snelheid, vermogen en impact.
Terwijl zorgen over automatisering en vervanging gepaard gaan met veel technologische vooruitgang, wordt AI vaak gezien als een stap verder reikend in wie invloed heeft, wiens oordeel telt en waar de verantwoordelijkheid ligt.
Existentiële angst voor AI ontwikkelt zich niet geïsoleerd. Het wordt gevormd, versterkt en soms beperkt door de verhalen die mensen tegenkomen over wat de toekomst in petto heeft.
Als de toekomst onduidelijk aanvoelt, zoeken mensen vaak naar houvast. In de context van AI weerspiegelt existentiële angst vaak eerder een behoefte aan oriëntatie dan aan antwoorden.
